Skracanie czasu pracy - czy mamy konflikt interesów?

 

22 kwietnia br. dołączyłam do zespołu ds. skróconego czasu pracy przy Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. 

To szczególne wyróżnienie – przede wszystkim dlatego, że nie było naboru, a skład zespołu jest subiektywnym wyborem Pani Minister i jej współpracowników. Razem ze mną są tam przedsiębiorcy, organizacje zrzeszające pracodawców, ogólnopolskie związki zawodowe, dyrektorzy i dyrektorki poszczególnych departamentów, a także osoby z uniwersytetów i jednostek badawczych.

Z przyjemnością przyjęłam zaproszenie – bynajmniej nie z powodu bycia „hurra-entuzjastką” skracania czasu pracy. To zagadnienie ma tak szeroki i złożony kontekst, że lista "za" i "przeciw" eliminuje oczywiste odpowiedzi na jakiekolwiek pytania. Ale podoba mi się podejście – oparte na nauce, danych i holistycznym ujęciu tematu.

Wiadomo, dane są jedynie wycinkiem rzeczywistości, mogą zostać „nagięte” lub zinterpretowane w niewłaściwy sposób. Ale to wciąż lepsze niż populistyczne hasła czy projekty ustaw przygotowywane pod konkretne cele polityczne.

Badawcze podstawy projektu skróconego czasu pracy

To, co wyróżnia obecne podejście do skróconego czasu pracy, to jego silne osadzenie w danych – i to z kilku źródeł jednocześnie.

Po pierwsze, mamy pilotaż realizowany przez MRPiPS. Jego celem jest przetestowanie w praktyce różnych modeli skróconego czasu pracy – od krótszych dni pracy, przez dodatkowe dni wolne, po modele mieszane – przy zachowaniu dotychczasowego wynagrodzenia pracowników z zastrzeżeniem dowolności wyboru rozwiązań.

W pilotażu bierze udział 80 podmiotów i blisko 5000 pracowników, reprezentujących różne branże i sektory (publiczny i prywatny).

Po drugie, równolegle zaprojektowany został duży, dwuletni projekt badawczy „Skrócony czas pracy – od diagnozy do wdrożenia (ReTime)”, finansowany przez NCBR, realizowany przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy i samo Ministerstwo.  

Projekt obejmuje m.in.: przegląd literatury naukowej, badania ilościowe, badania jakościowe, analizę skutków ekonomicznych i prawnych, a także identyfikację dobrych praktyk w Polsce i Europie.

Komu i dlaczego się to opłaca?

U podstaw pomysłu skrócenia czasu pracy leżą tak naprawdę konkretne czynniki społeczne i makroekonomiczne. Punktem wyjścia są realne wyzwania: starzenie się społeczeństwa, niska dzietność, rosnące obciążenie systemu ochrony zdrowia i opieki oraz ograniczona podaż pracy.

To właśnie w tym kontekście należy czytać potencjalne efekty skrócenia czasu pracy:

1. Wyższa aktywność zawodowa: Mniej obciążające warunki pracy mogą przyciągnąć na rynek osoby, które dziś są poza nim – np. osoby opiekujące się innymi osobami zależnymi, osoby starsze lub o mniejszym stopniu sprawności. W starzejącym się społeczeństwie to jeden z kluczowych zasobów wzrostu.

2. Potencjalny wzrost dzietności: Konflikt między pracą a życiem rodzinnym to jedna z głównych barier decyzji o posiadaniu dzieci. Jeśli skrócenie czasu pracy realnie go zmniejszy, może to mieć znaczenie demograficzne – a więc również fiskalne w długim okresie.

3. Mniejsze obciążenie systemu opieki: Większa dostępność czasowa członków rodzin oznacza większą zdolność do opieki nad dziećmi i osobami zależnymi. To może ograniczyć presję na publiczne usługi opiekuńcze.

4. Niższe koszty zdrowotne i dla ZUS: Spadek absencji chorobowej to nie tylko korzyść dla firm, ale także niższe wydatki systemu ochrony zdrowia oraz niższe koszty świadczeń chorobowych.

5. Wzrost dobrostanu społecznego: To kategoria trudniejsza do zmierzenia, ale dla ekonomii absolutnie kluczowa. Dobrostan to stan, w którym jesteśmy w stanie realizować swój potencjał, radzić sobie ze stresem i mamy poczucie sensu tego, co robimy. Przekłada się to nie tylko na jakość życia, ale również na produktywność, innowacyjność, zdolność adaptacji i współpracy.

W skrócie: to nie jest projekt „pracujmy mniej, bo tak chcemy”. To jest projekt: jak przeorganizować pracę, żeby gospodarka działała lepiej w długim okresie.

Czy mamy konflikt interesów?

W pilotażu organizowanym przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej bierze udział 80 podmiotów. Teoretycznie miała to być grupa reprezentatywna dla całej gospodarki, jednak – pomimo zapewnień ministerstwa – tak nie jest (więcej na ten temat tutaj: https://www.bchub.pl/post/pilota%C5%BC-skr%C3%B3conego-czasu-pracy-dobre-za%C5%82o%C5%BCenia-kontrowersyjne-wyniki).

Dodatkowo, struktura pilotażu pokazuje wyraźne ograniczenia:

• nadreprezentację pracowników administracyjnych (38% w pilotażu vs 7,9% w gospodarce),

• niedoreprezentowanie pracowników produkcyjnych i usługowych (9,5% vs 36%),

• wyraźną przewagę kobiet (70%).

W praktyce oznacza to, że w pilotażu dziś testujemy przede wszystkim odpowiedź na pytanie: jak zoptymalizować pracę biurową.

W związku z powyższym jednym z kluczowych obszarów badawczych powinna być odpowiedź na inne pytanie: dlaczego sektor prywatny mniej entuzjastycznie podszedł do tego projektu?:

• Czy wynika to z konstrukcji samego pilotażu?

• Czy z niechęci do skrócenia czasu pracy jako takiego?

Biznes z natury musi być elastyczny. W rozmowach z pracodawcami często słyszałam:„jesteśmy za, ale nie zadeklarujemy udziału, bo zbyt dużo jest zobowiązań”.

I rzeczywiście – warunki udziału były wymagające: utrzymanie wynagrodzeń, utrzymanie zatrudnienia (min. 90%) oraz objęcie projektem co najmniej połowy pracowników. Do tego dochodzi kwestia ryzyka – a proponowane wsparcie finansowe nie zawsze było postrzegane jako adekwatne.

Być może warto byłoby inaczej sformułować mechanizm wsparcia – bardziej jako system zachęt, a nie zestaw warunków. Na przykład poprzez: ograniczenie kosztów zwolnień chorobowych po stronie pracodawcy, ulgi i preferencje podatkowe, czy też wsparcie inwestycji w automatyzację i cyfryzację procesów.

Druga kwestia to efektywność pracy w Polsce. Trzeba sobie jasno powiedzieć: „pracowanko” ma się u nas znakomicie.

Pracujemy dużo – ale nie zawsze efektywnie. W wielu firmach wciąż brakuje podstawowej analityki danych: nie wiadomo dokładnie, które działania generują zysk, jakie są realne koszty pracy, ani gdzie powstają największe straty operacyjne. Bez tej wiedzy trudno podejmować racjonalne zarządcze decyzje.

Do tego dochodzi model zarządzania, który w części organizacji nadal opiera się bardziej na intuicji, przyzwyczajeniach, czy „woli prezesa” niż na twardych danych i miernikach efektywności. W takim środowisku skrócenie czasu pracy może być postrzegane jako ryzyko – nie dlatego, że jest nieopłacalne, ale dlatego, że brakuje narzędzi, by to rzetelnie ocenić.

Dlatego warto dobrze zrozumieć źródła tej ostrożności. Pytanie nie brzmi tylko, czy pracodawcy chcą skrócenia czasu pracy, ale również: czy mają warunki, by zrobić to w sposób bezpieczny i opłacalny.

Podsumowanie

Jeśli chodzi o dwuletni projekt badawczy, to na razie znamy jedynie jego założenia. A na podstawie samych założeń trudno wyciągać daleko idące wnioski.

Dobre i ważne jest jednak to, że celem naszego zespołu nie jest przygotowanie gotowych projektów ustaw. Sama Ministra jasno zadeklarowała otwartość na różne scenariusze – od braku zmian systemowych, przez miękkie rekomendacje, aż po ewentualne interwencje legislacyjne.

To fundamentalna różnica względem wielu wcześniejszych inicjatyw publicznych. Najpierw dane, analizy, zrozumienie i weryfikacja – a dopiero potem, jeśli w ogóle, decyzje regulacyjne.

Pracując nad doktoratem, analizowałam brytyjski Green Book – czyli zestaw wytycznych dotyczących projektowania interwencji publicznych. Jednym z pierwszych kroków w tym podejściu jest odpowiedź na pytanie, czy w ogóle istnieje uzasadnienie dla interwencji państwa i czy rynek sam nie jest w stanie rozwiązać danego problemu. To podejście – oparte na dowodach, a nie na intuicji czy presji politycznej – wciąż nie jest standardem. A szkoda.

Dlatego tym bardziej warto docenić kierunek, w którym idzie obecnie Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej – czyli próbę oparcia całego procesu na danych, badaniach i realnych doświadczeniach, a nie wyłącznie na deklaracjach. I przyznam, że cieszę się, że mogę być częścią tego procesu – obserwować go od środka i w nim uczestniczyć.

I być może właśnie to jest najciekawsze w całej tej historii: nie sama idea skróconego czasu pracy, ale fakt, że próbujemy ją potraktować poważnie – jako temat do zbadania, a nie hasło do ogłoszenia.